Automaat of schakel: wat de CBR-cijfers zeggen over slaagkans, lesprijs en code 78

De keuze tussen automaat en schakel was jarenlang eenvoudig: je leerde schakelen, want anders mocht je later geen gewone auto rijden. Nu vrijwel elke nieuwe elektrische auto een automaat is, ligt die keuze open.

Toch laat de CBR-data een verschil zien dat je vooraf moet kennen: kandidaten die in een automaat afrijden, slagen aanzienlijk minder vaak bij de eerste poging. Wij zochten uit hoe groot dat verschil is, of het aan de auto ligt, wat een automaatles kost en hoe code 78 op je rijbewijs werkt.

Bijna een op de tien examens is in een automaat

Van de 198.937 eerste praktijkexamens B in de meetperiode 1 juli 2025 tot en met 30 juni 2026 werden er 18.445 in een automaat afgelegd, 9,3% van het totaal. Dat aandeel stijgt gestaag. In de meetperiode die eindigde op 30 maart 2024 was het nog 6,2%, een jaar later 7,4%, en in de meest recente periode dus 9,3%.

In tien meetperiodes is het aandeel automaatexamens met de helft gegroeid. In absolute aantallen: in de meetperiode die eindigde op 29 juni 2025 telden we 16.034 automaatexamens op 206.236 eerste examens, een jaar later 18.445 op 198.937. Het totaal daalde dus licht, het aantal automaatexamens steeg door.

De groei verloopt zonder één uitschieter: elke meetperiode ligt het aandeel iets hoger dan de vorige, van 6,2% via 6,6%, 7,0% en 7,8% naar 8,5%, 8,7% en 9,3%. Dat is het patroon van een structurele verschuiving in wat leerlingen kiezen, niet van een tijdelijke hype.

De vraag is groter dan het examenaandeel suggereert. In onze database is bij 1.074 van de 4.507 gepubliceerde rijschoolprofielen automatisch rijden als specialisatie vermeld. Die scholen staan bij de rijscholen voor automatisch rijden.

Het slagingspercentage: 35,6% tegenover 50,3%

Hier zit het cijfer waar het om draait. In dezelfde meetperiode slaagde 35,6% van de automaatkandidaten bij de eerste poging, tegenover 50,3% van de kandidaten in een schakelauto. Een verschil van 14,7 procentpunt.

Dat is geen toevalstreffer van één periode: in alle tien de gemeten periodes ligt het automaatpercentage tussen 35,0% en 37,7%, en het schakelpercentage tussen 50,0% en 52,9%. Beide dalen licht over de jaren, het verschil ertussen blijft rond de vijftien procentpunt.

„De reflex is: een automaat is makkelijker, dus dat percentage kan niet kloppen. Maar het examen toetst geen schakelen, het toetst verkeersinzicht, kijkgedrag en voorrang. Op die onderdelen zakt of slaag je, en die zijn in een automaat precies even moeilijk als in een schakelauto."

Rick, redactie Rijscholenvergelijken.nl

Ligt het aan de auto of aan de kandidaat?

Het eerlijke antwoord: de data kan dat niet bewijzen, maar wijst wel een kant op. Een automaat neemt het schakelen weg, en dat is voor niemand een nadeel. Als de auto de oorzaak was, zou je verwachten dat automaatkandidaten juist hoger scoren.

Dat gebeurt niet. De aannemelijkste verklaring is selectie: de automaat wordt vaker gekozen door leerlingen die het rijden om andere redenen lastig vinden, zoals rijangst, concentratieproblemen of een late start. Die groep zou ook in een schakelauto lager scoren.

Twee cijfers ondersteunen dat. Bij het aangepaste praktijkexamen (productcode B-AA, voor kandidaten met een medische indicatie of aangepaste auto) is de verhouding omgekeerd: daar slaagde 50,8% van de automaatkandidaten en 47,9% van de schakelkandidaten. Als de automaat zelf het probleem was, zou dat hier ook zichtbaar zijn.

En bij rijscholen die vrijwel uitsluitend in automaten lessen (negen scholen met minstens dertig examens, samen 408 examens) lag het percentage op 33,1%, tegenover 44,2% bij 548 gemengde scholen en 51,8% bij 1.285 scholen die vrijwel alleen schakel doen. Scholen die zich op automaat specialiseren trekken de kandidaten aan voor wie de opleiding het zwaarst is.

Voor jou als leerling betekent dit: kies de automaat omdat hij bij je past en bij de auto die je later gaat rijden, niet omdat je denkt dat het examen er makkelijker van wordt. Dat wordt het niet.

Voor wie de automaat wél de betere keuze is

Dat de groep als geheel lager scoort, zegt niets over jou. Voor een leerling die in een schakelauto vastloopt op het schakelen zelf, en daardoor te weinig aandacht overhoudt voor het verkeer, is de automaat een echte oplossing: het haalt een taak weg die het leren in de weg zat.

Dat geldt vaak voor leerlingen met rijangst of concentratieproblemen, voor wie elke extra handeling in de auto ten koste gaat van het kijken, en voor volwassen beginners die het schakelen onnatuurlijk blijven vinden. Rijscholen die zich daarop richten, herken je aan hun specialisaties op het profiel.

Voor wie het schakelen na een paar lessen vanzelf gaat, is er geen leerwinst te halen: het examen wordt niet makkelijker en je rijbewijs krijgt wel een beperking. In dat geval is de vraag alleen nog welke auto je straks rijdt.

Buiten rijbewijs B is de automaat allang de norm

Wie denkt dat de automaat een uitzondering is, moet naar de andere categorieën kijken. Bij het aanhangwagenexamen BE werd in dezelfde meetperiode 87,1% van de 38.097 eerste examens in een automaat afgelegd, en daar slaagde de automaatkandidaat juist iets vaker: 78,6% tegenover 77,0% in een schakelauto.

Dat is precies wat je verwacht als de auto zelf geen rol speelt: BE-kandidaten hebben hun rijbewijs B al en de keuze voor de automaat zegt daar niets over hun rijvaardigheid, alleen iets over de auto waarmee ze de aanhangwagen trekken.

Bij motorexamens speelt de vraag niet, want 31.148 van de 31.167 eerste examens verkeersdeelneming A werden op een schakelmotor gedaan. Bij vrachtwagens en bussen is de automaat wel gangbaar, maar het CBR-bestand kent daar de transmissie niet van elk examen, dus daar rekenen we geen aandeel uit.

Wat kost een automaatles?

Automaatlessen zijn gemiddeld iets duurder. Van de gepubliceerde rijscholen in onze database met een bewijsbaar tarief was de gemiddelde schakelprijs €67,28 per les van 60 minuten (1.085 prijzen, mediaan €68) en de gemiddelde automaatprijs €69,81 (147 prijzen, mediaan €70).

Bij de 125 rijscholen die beide tarieven publiceren, was de automaatles gemiddeld €2,64 duurder; bij 78 van die 125 scholen kost de automaatles meer dan de schakelles, bij de rest hetzelfde of minder.

Het prijsverschil per les is dus beperkt. Het grotere kostenverschil zit in het aantal lessen en in de kans dat je in één keer slaagt. Een lager slagingspercentage betekent voor de groep als geheel meer herexamens van €143,50 en meer lessen.

Alle kostenposten van theorie tot rijbewijsaanvraag staan op onze pagina over wat een rijbewijs kost. Hoe de lesprijzen per stad liggen, omgerekend naar 60 minuten, lees je in ons artikel over de gemiddelde lesprijzen per stad.

Lesduur: waarom 60 minuten de maat is

Een prijs per les zegt niets zonder de duur van die les. In onze prijsdata staan lessen van 50, 60 en 90 minuten naast elkaar, en een "goedkope" les van 50 minuten kan per minuut duurder zijn dan een les van 60.

Daarom rekenen wij elke prijs om naar 60 minuten voordat we vergelijken, en staat op de profielpagina's bij elke prijs de bijbehorende lesduur. Vraag een rijschool die alleen een pakketprijs noemt altijd naar de duur en het aantal lessen in dat pakket; anders vergelijk je appels met peren.

Code 78: wat je wel en niet mag

Rijd je examen in een automaat, dan krijgt je rijbewijs B de code 78. Met die code mag je alleen voertuigen met een automatische versnellingsbak besturen.

Dat geldt ook voor een elektrische auto, want die heeft geen koppeling en telt als automaat. Wil je later toch schakelen, dan zijn er volgens het CBR twee routes; voor geen van beide hoef je opnieuw theorie-examen te doen.

De eerste route is een nieuw praktijkexamen in een schakelauto. Je vult daarvoor wel een nieuwe Gezondheidsverklaring in (€46,90). Zak je voor dat examen, dan blijft je automaatrijbewijs gewoon geldig.

De tweede route is het aanhangwagenexamen: doe je het BE-examen in een schakelauto en slaag je, dan krijg je een rijbewijs voor B en BE zonder code 78 en mag je met én zonder aanhangwagen in een schakelauto rijden. Wat het BE-rijbewijs verder inhoudt staat op onze pagina over rijbewijs BE voor auto met aanhangwagen.

Elektrisch rijden verandert de weging

Wie zeker weet dat hij de komende jaren elektrisch gaat rijden, verliest met code 78 in de praktijk niets: elke elektrische auto valt eronder. Voor die leerling is het enige echte argument voor de schakelauto de flexibiliteit voor later, bijvoorbeeld een huurauto in het buitenland of een oudere auto van familie.

Wie die flexibiliteit belangrijk vindt en het schakelen niet als een blokkade ervaart, is met een schakelrijbewijs breder uit; het geldt óók voor automaten en elektrische auto's. De keuze draait dus om de auto's in je leven, niet om het examen.

Gezakt in een schakelauto: dan maar een automaat?

Sommige leerlingen overwegen na een gezakt schakelexamen om over te stappen op een automaat. Dat mag: je theorie blijft geldig en je doet het herexamen in de andere auto, waarna je rijbewijs code 78 krijgt.

Doe het alleen als het schakelen zelf het probleem was. Zakte je op een kruispunt, bij het invoegen of op kijkgedrag, dan verhuist dat probleem mee naar de automaat, en verlies je ook de vertrouwdheid met de auto waarin je hebt leren rijden.

Zo herken je een goede automaatrijschool

Een school die automaat aanbiedt is niet automatisch een school die er goed in is. Drie controles helpen.

Kijk eerst naar het slagingspercentage bij het eerste examen mét het aantal examens erbij: een percentage over twintig examens zegt weinig, een percentage over tweehonderd wel. Vraag daarna in welke auto je precies lest en of dat ook de examenauto is; leerlingen die in een andere auto afrijden dan waarin ze lesten, verliezen vertrouwdheid op het moment dat het telt. Vraag ten slotte naar de lesduur.

Prijzen per les zijn alleen te vergelijken als je de duur kent, en in onze prijsdata staan lesduren van 50, 60 en 90 minuten naast elkaar. Op onze profielpagina's staat elke prijs met de bijbehorende lesduur, en waar die afwijkt van 60 minuten rekenen we hem om.

Een vierde controle is het gesprek zelf. Een school die eerlijk zegt dat het examen in een automaat niet makkelijker is, en die vraagt waarom je de automaat overweegt, denkt met je mee; een school die de automaat als snelle route verkoopt, doet dat niet.

Hoe kies je?

Stel jezelf drie vragen. Welke auto ga je de eerste jaren rijden?

Wie later een schakelauto van familie of werk krijgt, is met code 78 slechter af. Hoe belangrijk is rust in de auto voor jou? Wie snel overprikkeld raakt, houdt in een automaat aandacht over voor het verkeer, en dat is een echte winst, niet een truc.

En kies je een gespecialiseerde automaatschool of een gemengde school? Let bij die keuze op het slagingspercentage van de school zelf; hoe je dat cijfer goed leest en waarom je het altijd met het examenaantal erbij bekijkt, staat in ons artikel over slagingspercentages per rijschool.

Verantwoording en bronnen

Examencijfers komen uit de CBR-opleiderresultaten (open data, CC BY 4.0) van de 7.195 rijscholen met examendata in onze database, meetperiode 1 juli 2025 tot en met 30 juni 2026; de trend gebruikt de tien rollende meetperiodes vanaf de periode die eindigde op 30 maart 2024. Automaat en schakel zijn de kolommen die het CBR zelf per opleider rapporteert; bij B en BE dekken die kolommen elk examen, bij C, CE en D niet, daarom noemen we daar geen aandeel.

De schoolgroepen zijn scholen met minstens dertig eerste examens B, waarbij "vrijwel alleen" betekent dat minstens 90% van de examens in die transmissie werd afgelegd. De infographics in dit artikel tonen dezelfde cijfers met dezelfde peildatum.

Prijzen zijn tarieven met een aantoonbare herkomst (eigen opgave of de eigen website van de rijschool), omgerekend naar 60 minuten; pakketprijzen tellen niet mee. De regels over code 78 zijn nagelezen op cbr.nl (automaatrijbewijs naar schakelrijbewijs) en cbr.nl (code 78).